onderwijsethiek.nl

Je volgt een opleiding tot eerste- of tweedegraads leraar en je staat als teacher trainee voor de klas: in eerste instantie als stagiair en later als leraar-in-opleiding. Op de stageschool word je begeleid door de vakleerkracht onder wiens verantwoordelijkheid je lesgeeft (de host teacher) en vaak ook door een speciale teacher trainer. Verder word je vanuit je eigen opleidings­instituut begeleid door een faculty supervisor.
Door een Amerikaanse studentenorganisatie, de California Student Teacher Association, is een ethische code voor trainees opgesteld. Deze is weergegeven in onderstaande tabel (linker­kolom). Voor eigen gebruik hebben de lerarenopleiders van Tulane University (Louisiana) daarin enige wijzigingen aangebracht (gecursiveerd in de rechterkolom). Via onderstaande, drieledige opdracht word je uitgenodigd op jouw beurt een eigen ethische code voor je functioneren als stagiair en leraar-in-opleiding te ontwikkelen.
Lees verder … (PDF)

Dat thema keert telkens weer terug op het forum Goeie Vraag. Bijvoorbeeld (21/11/2011): mag hij (zij) me komende vrijdag het achtste uur laten nablijven als hij vandaag heeft vastgesteld dat ik mijn huiswerk niet af heb? Is de leraar opper­machtig en zijn wij leerlingen rechteloos? Bestaan er geen wets- of schoolregels die zijn beslissingsruimte begrenzen? Mag hij deze maatregel zomaar nemen terwijl nergens met zoveel woorden is bepaald dat hij daartoe bevoegd is? Kan ik daartegen bezwaar of beroep aantekenen en wat zijn dan geldige gronden? Of kan er in extreme gevallen reden zijn een klacht tegen hem in te dienen?
Vaak beantwoordt men zulke Goeie Vragen met de dooddoener dat de leraar het beste met de leerlingen voorheeft. Zeker in dit concrete geval: hij wil dat je je achter­stand zo snel mogelijk inloopt en hij heeft tijd vrijgemaakt om je daarop te contro­leren (en om je, waar nodig, te helpen). Maar dan gaat men voorbij aan het feit dat dergelijke maatregelen vaak mede als straf bedoeld zijn. De zwaarte van de straf moet in redelijke verhouding staan tot de ernst van het vergrijp; geen straf zonder schuld; en geen straf zonder achterliggende ‘strafwet’. Ook gaat men voorbij aan het ideaal van evenwichtige belangenafweging. Als hij het beste met de leerling voorheeft, moet de leraar diens belangen zorgvuldig in beschouwing nemen. Moet de docent in zijn beslissing meewegen dat de leerling vrijdagmiddag na het zesde uur vrij heeft, dat hij naar gitaarles moet, of dat hij al de hele week met een zware verkoud­heid te kampen heeft?
Eigenlijk zijn zulke Goeie Vragen verkeerd geformuleerd. Leerlingen willen niet alleen weten waartoe de leraar juridisch gerechtigd is, maar ook wat in het licht van de beroepsethiek van hem (haar) verwacht mag worden. Zij willen inzage in de ethische beroepscode van leraren, maar die staat nergens op papier.

Vlaamse studenten die leraar willen worden in het secundair onderwijs, worden didactisch geschoold in de Specifieke LerarenOpleiding (SLO). Eén van de modules is Leraar en Verantwoordelijkheden (LEV). Dat gaat over onderwijsrecht (de rechts­positie van leraren en leerlingen) en over de juridische en morele plichten van leraren (professionele deontologie). Soms wordt ook geoefend in het aanpakken van beroeps­ethische dilemma’s (ethische competentie). Deze module leidt tot één van de wettelijk vereiste basiscompetenties op: de leerkracht kan zich documenteren over de eigen rechtspositie en die van de leerlingen (7.4).
In Nederland zijn er eveneens wettelijke bekwaamheidseisen waaraan leraren moeten voldoen en waar dus aan gewerkt moet worden in de lerarenopleiding. De Onderwijs­coöperatie (de voormalige SBL) wil die competentielijst herijken en roept leraren op daaraan hun bijdrage te leveren. In haar Discussienota (30/9/2011, blz. 8) wordt echter als uitgangspunt gesteld dat deontologische en ethische aspecten van het leraarsberoep niet tot de wettelijke basiscompetenties kunnen worden gerekend: ‘In bekwaamheid zijn vakkennis en vakkunde nauw verweven met de persoonlijkheid van de leraar en zijn beroepshouding. Toch blijft de beroepshouding in de bekwaam­heidseisen grotendeels buiten beeld. Beroepshouding is een kwestie van intenties en betrokkenheid, van moraal en beroepsethiek. Bekwaamheidseisen krijgen kracht van wet. Eisen ten aanzien van het weten en kunnen, zijn voor te schrijven. Moraal en ethiek echter niet, dat is geen zaak van de overheid. Die moet de beroepsgroep zelf, van binnenuit, waarborgen en regelen.’
Lees verder … (PDF)

Waarom krijgen directeuren en afdelingsleiders een hoog salaris? Is het omdat ze meer verantwoordelijkheden dragen dan hun medewerkers? Ja, maar óók omdat ze meer bevoegdheden hebben. Ze hebben gelegenheid hun macht te mis­bruiken, tot eigen gewin en tot gewin van hun vrienden. Om hun persoonlijke winzucht te kanaliseren, krijgen ze een hoog salaris. Daardoor komen ze minder in de verleiding zichzelf en hun vrienden op onoorbare wijze te verrijken of bevoordelen. Het hogere inkomen is een bonus op integer handelen.
Wat is integer handelen? Een directeur handelt integer als hij (zij) het bedrijfsbelang boven het eigen belang stelt. Voor afdelingsleiders valt integriteit iets moeilijker te definiëren. Zij moeten het afdelingsbelang boven hun persoonlijke belangen stellen. Maar waar de kleine afdelingsbelangen met de grotere bedrijfsbelangen botsen, staan ze voor een rolconflict. Volgens de integriteitscodes die in het bedrijfsleven gangbaar zijn, moeten ze in dat geval de grotere bedrijfs­belangen voorop stellen. Om hen daarvoor te belonen, wordt hun zo nodig een gouden handdruk (vertrekpremie) in het vooruitzicht gesteld.
Wat is het bedrijfsbelang? In het bedrijfsleven is dat duidelijk. Het bedrijfsbelang is het belang van de aandeelhouders, op langere maar misschien ook op de korte termijn. In nonprofit-organisaties ligt dat wat anders. Daar is de groei en bloei van de organisatie een important criterium, maar soms is men al blij als men het blote voort­bestaan van de instelling weet te waarborgen, al dan niet door het aangaan van fusies.
Is integer handelen consciëntieus? Nee, het geweten heeft er niets mee te maken. Directeuren en afdelingsleiders krijgen een hoog salaris om hen ertoe te bewegen hun persoonlijke geweten uit te schakelen, voor zover het bedrijfs- c.q. afdelingsbelang dat eist. Maar voor professionele organisaties doemt hier een probleem op.
Lees verder … (PDF)

Het ministerie heeft het actieplan Leraar 2020 naar de Kamer gestuurd (23/5/2011). Eén van de speerpunten is de inrichting van een Lerarenregister. Daar is al eerder sprake van geweest. De Stichting Beroepskwaliteit Leraren (SBL) zou worden omgevormd tot een coöperatie van beroepsverenigingen. In het bestuur zouden ook de onderwijsvakbonden en Beter Onderwijs Nederland zitting hebben. De coöperatie zou twee lerarenregisters opzetten: een initieel Diploma­register en een Beroepsregis­ter van gekwalificeerde, ervaren leraren. Aan herinschrijving in het laatstbedoelde register zouden nascholingsverplichtingen verbonden worden. Het was uitdrukkelijk niet de bedoeling dat deze registraties een publiekrechtelijke status of een civiel effect zouden krijgen.
Met het nieuwe actieplan (p.7) wordt echter een corporatistische koers ingezet. Het ministerie wil dat álle leraren uit het PO, VO en MBO uiterlijk in 2018 geregistreerd zijn in het Beroepsregister. ‘Om hun registratie te behouden, worden leraren verplicht hun bekwaamheid te onderhouden met behulp van gecertificeerde professionali­seringsactiviteiten.’ En met ingang van 2018 krijgt het register ‘een civiel effect doordat de overheid en de onderwijsorganisaties hieraan consequenties verbinden (…) zoals verlies van bevoegdheid, niet meer zelfstandig voor de klas, meer tijd en geld voor bekwaamheidsonderhoud of consequenties voor de carrière.’ Dat is dus andere koek. Als de plannen van het ministerie doorgaan, wordt het leraarsberoep via een semi-publiek nationaal gildestelsel dichtgetimmerd.
Lees terug … (PDF)

De Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties heeft op 8 april een concept-verklaring over mensenrechteneducatie aangenomen. Deze wordt nu ter goedkeuring aan de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties voorgelegd. Hiermee wordt een extra stimulans gegeven om in de schoolcurricula uitdrukkelijk aandacht aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens te besteden, en natuurlijk ook aan de verdragsrechtelijke specificaties ervan, waaronder het Kinderrechtenverdrag. Dat raakt rechtstreeks aan de beroepsethiek van leraren en de rechtsveiligheid op school.

Steeds meer schoolbesturen leggen het digitale gedrag van hun leraren aan banden (Huffington Post 10/4/2011). Het gaat niet alleen over professioneel handelen op het internet, maar ook over het scheiden van werk en privé. Het komt erop neer dat leraren voldoende professionele afstand tot leerlingen en ouders moeten bewaren en dat ze hen niet teveel tot hun privéleven toelaten. Zie bijvoorbeeld de richtlijnen die zijn opgesteld door het schooldistrict Lake County in Florida, in aanvulling op de Code of Ethics aldaar. En dan maar hopen dat de leraar er niet totaal verkrampt van raakt.

Van werknemers wordt verwacht dat zij de belangen van het bedrijf vooropstellen. Als professionele wetenschapsbeoefe­naars en docenten in loondienst werken, kan dat problematisch zijn. Uit hoofde van hun beroepsethiek stellen zij de belangen van de wetenschap en de belangen van hun studenten voorop. Het kan dus zijn dat de belangen van hun werkgever in hun optiek moeten wijken voor de belangen waar ze als professionals voor staan. Hun professionele code kan botsen met de integriteitscode van hun werkgever: er is een spanningsveld tussen professionele beroepsethiek enerzijds en bedrijfsethiek anderzijds. Professionals vragen van hun werkgever daar begrip voor te hebben. In dat verband brengen ze termen als ‘professionele ruimte’ of ‘academische vrijheid’ in geschut. Maar Erin O’Connor en Maurice Black (28/2/2011) vinden dat te gemakkelijk. Wie ruimte of vrijheid verlangt, zal duidelijk moeten maken waar dat voor nodig is. De professionele beroepsgroep moet haar eigen beroepsethiek codificeren en openbaren, en zij moet aannemelijk maken dat zij haar beroepscode inderdaad serieus neemt.
Lees verder … (PDF)

De beroepsvereniging van gymnastiekleraren (KVLO) heeft een nieuw ‘beroepsprofiel’ opgesteld. Via functie- en taakanalyse zijn de competenties bepaald waarover gymnastiekleraren moeten beschikken. Deze zijn geordend volgens de competentiematrix die door de Stichting Beroepskwaliteit Leraren (SBL) ontwikkeld is. Maar er is méér aan de hand. Door vele beroepsverenigingen worden momenteel lerarenregisters opgezet en ook de KVLO heeft zo’n register geopend. Wie in dat beroepsregister ingeschreven staat, mag zich ‘registerleraar L.O.’ noemen. Er komen dus twee soorten leraren: gewone leraren en registerleraren. Net zoals register­accountants zich met een beschermde beroepsaanduiding van gewone accountants onderscheiden. Het ziet er naar uit dat de uitkomsten van de taakanalyse niet alleen bedoeld zijn als basis om de benodigde competenties te identificeren, maar ook als normatief kader voor de inschrijving in het beroeps­register. Dat blijkt althans uit de gehanteerde benaming: in hoofdstuk 4 van het ‘beroepsprofiel’ worden de uitkomsten van de taakanalyse tot de beroepsstandaard gerekend: een norm waaraan register­leraren in hun professioneel handelen dienen te voldoen. Het wordt nog niet expliciet in het gepubliceerde KVLO-document aangekondigd, maar het lijkt erop dat van hen verwacht wordt dat ze deze beroepsstandaard integraal onderschrijven.
Lees verder … (PDF)

Onder leiding van de Stichting Beroepskwaliteit Leraren wordt hard gewerkt aan het opzetten van beroepsregisters voor po-, vo- en mbo-leraren. Dat moet in 2011 zijn beslag krijgen. Geregistreerde leraren verplichten zich aan nascholings­cursussen deel te nemen. Maar gelden er nog extra voorwaarden om geregistreerd te worden en geregistreerd te blijven? Eind vorig jaar werd een SBL-conferentie voor po-leraren gehouden. In overgrote meerderheid spraken ze zich uit voor de stelling dat er ‘een paragraaf Beroepsethiek’ in het lerarenregister moet worden opgenomen. Als voorwaarde voor registratie geldt dan, neem ik aan, dat je deze ethische paragraaf onderschrijft.
Er rijzen hier twee vragen. (a) Wordt dat een ethische beginselverklaring of een gespecificeerde gedragscode? Leraren Lichamelijke Opvoeding pleitten op de conferentie voor een concrete gedragscode: ‘Tegenwoordig durven ze geen leer­ling meer aan te raken omdat volledig onduidelijk is wat wel en wat niet mag volgens geldende opvattingen. Daarom is het goed dit vast te leggen.’ (b) Worden er ook tuchtrechtelijke procedures opgezet om leraren uit het register te schrap­pen als ze zich niet aan de gedragscode houden? Er zijn tot nu geen voornemens in die richting bekend.
Toch is op dit punt uiterste waakzaamheid geboden. Als er eenmaal een ethische paragraaf is ingevoerd, is het geen grote stap meer om deze uit te bouwen tot een gedragscode met tuchtrechtelijke sancties. Men kan tegenwerpen dat zo’n ont­wik­keling weinig pausibel is, maar men vergeet dat niet alleen de beroepsverenigingen van leraren (als dragers van het registratiesysteem), maar ook de vakbonden (als bestuursleden van SBL), de rijksoverheid (als subsidiegever voor het registratie­systeem) en de werkgeversorganisaties (als ‘afnemers’ van geregistreerde leraren) een dikke vinger in de pap hebben. De beroepsregistratie kan dus een speelbal van onderwijspolitieke machinaties worden. Voordat je het weet, kom je in de buurt van de General Teaching Council for England, waar van geregistreerde leraren geëist wordt dat ze van onbesproken gedrag zijn. Ik ben een groot voorstander van ethische codes die richting geven aan het professionele handelen, maar de toepassing van sancties moeten we liever aan de werkgever en aan de strafrechter overlaten. De beroepsverenigingen moeten zich niet voor dat karretje laten spannen.